Szkolne Koła Caritas - prawne podstawy działania

Celem niniejszego wystąpienia jest ukazanie podstaw prawnych do tworzenia i działania Szkolnych Kół Caritas (SKC), jak również wskazanie głównych problemów z tym związanych, a wynikających przede wszystkim z braku odpowiednich regulacji prawnych, bądź też z nieumiejętnego korzystania z możliwości jakie dają już istniejące przepisy. Wypada najpierw zauważyć, że SKC są rzeczywistością już istniejącą i działającą w wielu polskich diecezjach i szkołach. Nie znajdujemy się zatem w sytuacji, w której dopiero coś mamy tworzyć. Jednak nie ulega wątpliwości, że wraz z rozwojem SKC należy zadbać także o uporządkowanie prawne ich statusu i form działania. Punktem wyjścia do rozważań na ten temat musi być ustalenie statusu prawnego SKC, czyli odpowiedź na pytanie: co to jest za twór prawny i jakie przepisy go konstytuują.

Status prawny Szkolnego Koła Caritas

Status prawny SKC określony statutami „Caritas” poszczególnych diecezji. To właśnie w statutach „Caritas diecezjalnej” znajdujemy przepis mówiący o możliwości powołania SKC. I tak np. Statut Caritas Diecezji Rzeszowskiej w § 20 stanowi: „Dla zaspokojenia potrzeb charytatywnych niektórych grup środowiskowych (np.: młodzież szkolna, akademicka) mogą być utworzone Koła Środowiskowe Caritas, zwane dalej Kołem”. Statut nie precyzuje kto powołuje takie Koło, czyli kto może być organem założycielskim. Kolejne paragrafy mówią jedynie o konieczności zatwierdzenia danego Koła przez biskupa diecezjalnego (§21), oraz o tym, że Koło działa na podobnych zasadach co Parafialny Zespół Caritas, który jest przecież podstawową jednostką organizacyjną Caritas Diecezjalnej (§22). Jednak te zapisy statutowe pozwalają w sposób jednoznaczny stwierdzić, iż SKC jest specyficzną jednostką organizacyjną Caritas Diecezjalnej. Innymi słowy: Szkolne Koło Caritas stanowi integralną część Caritas Diecezjalnej. Oznacza to, że podobnie jak np. Parafialny Zespół Caritas SKC nie jest podmiotem autonomicznym. Nie posiada osobowości prawnej inaczej jak tylko poprzez przynależność do Caritas Diecezjalnej! Ma to poważne konsekwencje. Oznacza bowiem, że SKC nie mogą zostać wyłączone spod reżimu prawa kanonicznego, a kierować się jedynie prawem państwowym. Ponadto należy zauważyć, że nazwa „Caritas” jest zastrzeżona w prawie polskim dla organizacji charytatywnej Kościoła Katolickiego i mogą jej używać jedynie jednostki uprawnione. Uprawnienie to na mocy ustawy z 17 maja 1989 r. O stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego posiadają tylko i wyłącznie „Caritas Polska” i „Caritas Diecezji” (art. 7, ust.2, p.2 i 3). Rzecz jasna organizacje te dysponują nazwą „Caritas” zgodnie ze swoimi statutami, z tym że statuty te muszą być zgodne z normami prawa kanonicznego jakim Caritas podlega.

Zostało wyżej powiedziane, że SKC stanowią specyficzną jednostkę organizacyjną Caritas Diecezjalnej i podlegają prawu kanonicznemu. Przyjrzyjmy się teraz w wielkim skrócie co stanowi Kodeks Prawa Kanonicznego odnośnie tego typu organizacji. Otóż, Caritas Diecezjalna wg prawa kanonicznego i w świetle statutów jest publicznym stowarzyszeniem wiernych. Tego typu stowarzyszenia rządzone są przez KPK kan.298 - 311 (normy ogólne) oraz 312 - 320 (normy szczegółowe). Na ich mocy Caritas otrzymuje kościelną osobowość prawną. Do najważniejszych, a zarazem najbardziej interesujących dla celów tego wystąpienia, należą kanony KPK, które stanowią iż:

1)   Caritas Diecezji może być erygowana tylko przez biskupa diecezjalnego, który nadaje jej także statuty (kan. 304 §1 i 312 §1); 
2)   Caritas Diecezji działa pod nadzorem władzy kościelnej, czyli biskupa diecezjalnego (kan. 315);
3)   Wszelkie zmiany w statucie muszą być zatwierdzane przez biskupa (kan. 314);
4)   Członkiem Caritas może być tylko osoba przynależąca do Kościoła Katolickiego (kan. 316 §1);
5)   Caritas Diecezji działa nomine Ecclesiae, czyli w imieniu Kościoła (kan. 313).

Ten ostatni punkt jest szczególnie ważny, gdyż oznacza, że Caritas posiada misję kanoniczną do pełnienia posługi charytatywnej i kierowania działalnością charytatywną wiernych. Stąd też wymóg asystenta kościelnego, mianowanego przez władzę kościelną, którego zadaniem jest zagwarantowanie charakteru katolickiego całej działalności Caritas. Wszak nie chodzi o to, aby Caritas była kolejną organizacją dobroczynną, ale żywym świadectwem miłosierdzia chrześcijańskiego. KPK dopuszcza, że moderatorem publicznego stowarzyszenia wiernych może być osoba świecka (kan. 317 §3).

Jak łatwo zauważyć, prawo kanoniczne precyzyjnie opisuje status tego typu organizacji kościelnej jaką jest Caritas. Przepisy Kodeksowe muszą znaleźć odzwierciedlenie w statutach i regulaminach poszczególnych jednostek organizacyjnych Caritas Diecezjalnej. Praktyczne znaczenie prawa kanonicznego wzrosło po ratyfikacji Konkordatu Między Stolicą Apostolską a RP. Art. 4 ust. 2 Konkordatu stanowi: „RP uznaje również osobowość prawną wszystkich instytucji kościelnych terytorialnych i personalnych, które uzyskały taką osobowość na podstawie przepisów prawa kanonicznego”. To na tej podstawie, jak również na podstawie art. 7 ust.2 p.3 ustawy z 17 maja 1989 r. o stosunku państwa do Koscioła Katolickiego, Caritas Diecezjalna posiada osobowość prawną państwową. W świetle prawa państwowego Caritas jest więc kościelną organizacją charytatywną.

A zatem, SKC jest specyficzną jednostką organizacyjną Caritas Diecezjalnej. Nie jest autonomicznym podmiotem prawnym. Jego status jest określany przez statut danej Caritas Diecezjalnej. Podlega prawu kanonicznemu. W oparciu o to prawo uzyskuje osobowość prawną.

Prawne podstawy działania SKC 

Po wyjaśnieniu statusu prawnego SKC, przyjrzyjmy się prawnym możliwościom ich działania. Tym co wyróżnia SKC od innych struktur organizacyjnych Caritas jest ich charakter młodzieżowy, a zwłaszcza miejsce ich działania. Miejscem tym jest instytucja publiczna, jaką jest szkoła. (Szkoły prywatne stanowią odrębne zagadnienie, aczkolwiek nie tak bardzo różne. Można zastosować analogię). Mamy więc do czynienia z sytuacją, gdzie organizacja (stowarzyszenie) kościelna wkracza w specyficzną sferę, regulowaną przez specyficzne prawo tzn. prawo oświatowe. W związku z tym, musi się ona poddać reżimowi tego prawa, zgodnie z art. 19 Konkordatu: „RP uznaje prawo wiernych do zrzeszania się zgodnie z prawem kanonicznym i w celach określonych w tym prawie. Jeżeli te zrzeszenia poprzez swoją działalność wkraczają w sferę uregulowaną prawem polskim, podlegają także temu prawu”. Jeśli więc mamy szukać możliwości i podstaw prawnych do działania SKC, to musimy przeanalizować akty prawne prawa szkolnego i odnaleźć te przepisy, na podstawie których można będzie powołać do istnienia SKC.

Podstawowym aktem prawnym prawa oświatowego jest Ustawa o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 r. Jest to ustawa wprowadzająca reformę szkolnictwa w Polsce, pozwalającą na odejście od komunistycznego sposobu pojmowania instytucji szkolnej i utworzenie faktycznie pluralistycznego systemu szkolnictwa. Dzięki temu szkoły uzyskały znaczną autonomię. Odtąd władza centralna określa tylko warunki konieczne dla funkcjonowania szkoły i realizacji właściwych dla niej celów. Wyrazem prawnym autonomii szkół jest możliwość tworzenia przez szkołę własnych statutów (art. 58 ust. 6). I właśnie statut szkoły jest najważniejszym aktem prawnym dla funkcjonowania SKC, gdyż właśnie w statucie szkoły znajdują się najważniejsze zapisy decydujące o jej działalności. Statut szkoły jest tworzony nie w sposób dowolny, ale na podstawie tzw. ramowego statutu dla szkół publicznych ogłaszanego przez rozporządzenie ministra ENiS. Aktualnie obowiązuje rozporządzenie z 21 maja 2001 r. z późniejszymi zmianami. Ten ramowy statut m.in. nakazuje określenie praw i obowiązków ucznia (§16). Do praw ucznia należy zaliczyć prawo do zrzeszania się. Prawo to jest zagwarantowane w Konwencji o Prawach Dziecka. Konwencja ta zawarta w Nowym Jorku 20 listopada 1989 r. jest ratyfikowana przez Polskę i jest obowiązującym aktem prawnym (Dz. U. 91.120.526). Art. 15 owej Konwencji stanowi: „1. Państwa-Strony uznają prawa dziecka do swobodnego zrzeszania się oraz wolności pokojowych zgromadzeń; 2. Na wykonywanie tych praw nie mogą być nakładane jakiekolwiek ograniczenia, z wyjątkiem tych, które są zgodne z prawem i które są konieczne w społeczeństwie demokratycznym do zapewnienia interesów bezpieczeństwa narodowego, porządku publicznego, ochrony zdrowia bądź moralności społecznej lub ochrony praw i wolności innych osób”. Art. 14, p.1: „Państwa-Strony będą respektowały prawo dziecka do swobody myśli, sumienia i wyznania”. Konsekwencją winno być zapisanie w statucie szkoły prawa uczniów do stowarzyszania się, czyli bądź tworzenia własnych stowarzyszeń, bądź zezwolenia na działanie na terenie szkoły legalnie istniejących. Sprawa jest jeszcze bardziej oczywista w przypadku uczniów pełnoletnich.

Wydaje się, że taka droga prawna jest najbardziej bezpieczna i daje największą gwarancję stabilizacji dla działania SKC i jakiejkolwiek innej organizacji młodzieżowej na terenie szkoły. Szkopuł polega na tym, że nie jest to droga praktykowana. Spośród kilku przeglądniętych przeze mnie statutów różnych szkół jedynie w Statucie Katolickiego Liceum Ogólnokształcącego w Krośnie znalazłem przepis (§18), który stanowi: „1. W szkole mogą działać stowarzyszenia i organizacje młodzieżowe o charakterze spójnym z charakterem szkoły, określonym w jej statucie i programie wychowawczym; 2. Zgodę na podjęcie działalności stowarzyszenia lub organizacji na terenie szkoły wydaje, oraz określa warunki tej działalności dyrektor”.
Niestety, brak podobnych zapisów w innych statutach.

Brak odpowiednich zapisów w statucie szkoły nie oznacza rzecz jasna tego, że SKC nie może powstać i działać. Jasnym jest jednak, że wówczas wszystko zależy od dobrej woli dyrektora szkoły. Istnieje też ryzyko, że trudniej będzie w takiej sytuacji znaleźć np. opiekuna dla SKC, nie mówiąc o tym, że każda zmiana władz szkoły może być źródłem niepewności dla istniejącego Koła.

Należy pamiętać, że wszelkie działania na terenie szkoły, czy też pozostające w bezpośrednim związku z działalnością szkoły, a dotyczącymi bezpośrednio uczniów, są regulowane odrębnymi przepisami, które należy zachowywać. Poza tym, pewne działania, które podejmuje Caritas, a w które włącza się młodzież ze SKC, jak np. organizacja zbiórek, kwest itp. również podlega regulacjom prawnym. Opiekun Koła winien te regulacje dobrze znać, aby nikogo nie narażać na niebezpieczeństwo kolizji z prawem.

Podsumowanie

Oto najważniejsze wnioski i postulaty dotyczące SKC:

1.   SKC jest młodzieżową organizacją kościelną działającą na terenie danej szkoły - jest ono specyficzną jednostką organizacyjną Caritas Diecezjalnej. 

2.   SKC nie może być uznane za organizację szkolną - posiada bowiem własny status prawny, oraz inną naturę: organizacje szkolne są organizacjami o charakterze edukacyjnym, natomiast SKC jest organizacją charytatywną - są to różne natury prawne. 

3.   Powołania SKC winny dokonywać statutowe władze Caritas Diecezji. Mogą tego dokonać z własnej inicjatywy, na wniosek zainteresowanych, czyli uczniów, albo innych osób, zawsze jednak za zgodą dyrektora szkoły. 

4.   W żadnym wypadku nie może tego dokonywać dyrektor szkoły, ani inny organ szkoły, zwłaszcza jeśli chodzi o szkołę publiczną. Stanowiło by to bowiem naruszenie autonomii kościelnej publicznej osoby prawnej, zagwarantowanej przez Konkordat. 

5.   SKC winno działać w oparciu o zatwierdzony Regulamin, który został zaakceptowany przez władze szkoły. W tym miejscu warto zwrócić uwagę, że być może należałoby opracować ramowy statut dla SKC, a w poszczególnych szkołach SKC działałyby w oparciu o regulamin utworzony przez asystenta kościelnego i dyrektora szkoły i zatwierdzony przez władze statutowe Caritas Diecezji. 

6. Należy dopracować zasady współpracy z parafią na terenie której działa SKC 

Ks. Piotr Steczkowski